Nguyễn Văn Trỗi (1940–1964) là một chiến sĩ biệt động thành trẻ tuổi, một trong những biểu tượng tiêu biểu nhất của tinh thần đấu tranh yêu nước tại đô thị miền Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Tên tuổi ông gắn liền với kế hoạch đánh vào đoàn xe của Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Robert McNamara khi ông này sang thăm Sài Gòn, cùng khí phách hiên ngang trước giờ hành quyết được nhiều thế hệ người Việt Nam biết đến.

Ông sinh năm 1940 tại làng Thanh Quýt, xã Điện Thắng, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, trong một gia đình nông dân nghèo. Còn nhỏ, gia đình ông chuyển vào sinh sống tại Sài Gòn, nơi ông học nghề và làm thợ điện để mưu sinh. Sớm chứng kiến cảnh áp bức, bất công dưới chính quyền Sài Gòn và sự hiện diện quân sự của Hoa Kỳ, ông giác ngộ cách mạng và tham gia mạng lưới biệt động, hoạt động bí mật trong lòng đô thị, thuộc lực lượng vũ trang của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Cuối năm 1963, đầu năm 1964, ông được giao nhiệm vụ tham gia kế hoạch đặt mìn tại cầu Công Lý (Sài Gòn), trên tuyến đường dự kiến đoàn xe của Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Robert McNamara sẽ đi qua trong chuyến thăm miền Nam Việt Nam. Kế hoạch bị lộ trước khi kịp thực hiện, ông bị chính quyền Sài Gòn bắt giữ vào tháng 5 năm 1964.

Trong quá trình giam giữ và xét xử, Nguyễn Văn Trỗi được cho là đã giữ vững tinh thần kiên cường, không khai báo đồng đội dù bị tra tấn. Ông bị một tòa án quân sự kết án tử hình và bị đưa ra xử bắn tại Sài Gòn vào ngày 15 tháng 10 năm 1964, khi mới 24 tuổi. Theo những ghi chép và lời kể được truyền tụng rộng rãi qua nhiều thế hệ, dù không phải là một bản ghi âm hay văn bản xác thực tuyệt đối từng câu chữ, ông đã từ chối bịt mắt và hô vang những lời cuối cùng phản đối cuộc chiến, khẳng định lòng yêu nước, trước khi bị hành quyết.

Sự hy sinh của Nguyễn Văn Trỗi nhanh chóng trở thành nguồn cảm hứng lớn lao cho phong trào đấu tranh của thanh niên, học sinh, sinh viên cả nước cũng như dư luận quốc tế phản đối chiến tranh. Tên ông được đặt cho nhiều con đường, trường học, đơn vị bộ đội trên khắp Việt Nam, và giải thưởng mang tên ông được Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh sử dụng để tôn vinh những tấm gương thanh niên tiêu biểu.