Phan Đình Phùng sinh năm 1847 tại làng Đông Thái, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình khoa bảng có truyền thống Nho học. Ông là một trong những sĩ phu tiêu biểu của triều Nguyễn vừa có học vấn uyên thâm vừa có khí tiết cứng cỏi, được đánh giá là một trong những lãnh tụ kiên định và có tổ chức nhất của phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp cuối thế kỷ 19.

Ông đỗ Đình nguyên Tiến sĩ năm 1877 và được bổ làm quan tại triều đình Huế, từng giữ chức Ngự sử trong Viện Đô sát. Với cương vị này, ông nổi tiếng cương trực, dám công khai phản đối việc phế lập vua trái phép do quyền thần Tôn Thất Thuyết chủ trương, vì vậy bị cách chức và phải trở về quê nhà, tạm rời xa chốn quan trường.

Năm 1885, sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi xuất bôn ra Tân Sở và ban chiếu Cần Vương kêu gọi sĩ phu, văn thân cả nước đứng lên chống Pháp, khôi phục độc lập (cuộc đời và số phận của vua Hàm Nghi đã được giới thiệu riêng). Hưởng ứng lời kêu gọi đó, Phan Đình Phùng đứng ra tập hợp lực lượng ngay tại quê hương, trở thành một trong những thủ lĩnh quan trọng nhất của phong trào Cần Vương trên phạm vi cả nước.

Ông lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Hương Khê, lấy vùng rừng núi giáp ranh Hà Tĩnh và Nghệ An làm căn cứ địa. Đây là một trong những cuộc khởi nghĩa Cần Vương được tổ chức bài bản nhất, với hệ thống đồn lũy, phân chia địa bàn chiến đấu rõ ràng và kỷ luật quân sự nghiêm minh. Đặc biệt, dưới sự hỗ trợ đắc lực của phó tướng Cao Thắng, nghĩa quân đã tự nghiên cứu, chế tạo được súng trường phỏng theo kiểu súng của quân đội Pháp, góp phần nâng cao đáng kể sức chiến đấu của lực lượng kháng chiến.

Cuộc khởi nghĩa Hương Khê kéo dài từ năm 1885 đến năm 1896, trải rộng trên địa bàn nhiều tỉnh Bắc Trung Kỳ, được xem là một trong những cuộc khởi nghĩa Cần Vương quy mô lớn và bền bỉ nhất, gây cho quân Pháp nhiều tổn thất trong suốt hơn một thập niên. Tuy nhiên, trong quá trình chỉ huy chiến đấu gian khổ giữa rừng núi, Phan Đình Phùng lâm bệnh nặng, được cho là mắc chứng kiết lỵ, và qua đời vào cuối năm 1895 ngay khi vẫn đang trực tiếp lãnh đạo nghĩa quân.

Sau khi ông mất, cuộc khởi nghĩa Hương Khê nhanh chóng suy yếu và tan rã trong thời gian ngắn sau đó, đánh dấu sự kết thúc về cơ bản của phong trào Cần Vương trên cả nước. Tên tuổi và khí tiết của Phan Đình Phùng được hậu thế ghi nhớ như biểu tượng của tinh thần trung nghĩa, bất khuất trước ngoại xâm, và được đặt tên cho nhiều đường phố lớn trên cả nước, trong đó có một tuyến phố quan trọng tại Hà Nội.