Hoàng Diệu (1829–1882) là quan đại thần triều Nguyễn, quê ở làng Xuân Đài, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc thành phố Đà Nẵng).
Ông đỗ Phó bảng năm 1853 dưới triều vua Tự Đức, từ đó bước vào con đường làm quan và lần lượt được bổ nhiệm qua nhiều chức vụ ở cả trong triều lẫn các địa phương, được đánh giá là một vị quan thanh liêm, mẫn cán, có tinh thần trách nhiệm cao.
Năm 1880, Hoàng Diệu được triều đình cử giữ chức Tổng đốc Hà Ninh, cai quản Hà Nội và vùng phụ cận, trong bối cảnh thực dân Pháp, sau khi đã đặt được nền cai trị ở Nam Kỳ, tiếp tục ráo riết chuẩn bị đánh chiếm Bắc Kỳ. Nhận thức rõ nguy cơ, ông tích cực củng cố phòng thủ thành Hà Nội, đồng thời nhiều lần dâng sớ về triều đình xin được chi viện binh lực, khí giới, nhưng không nhận được sự ứng cứu kịp thời và đầy đủ.
Ngày 25 tháng 4 năm 1882, quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy bất ngờ tấn công thành Hà Nội. Hoàng Diệu trực tiếp chỉ huy quân sĩ chống cự anh dũng, nhưng do lực lượng và vũ khí quá chênh lệch, chỉ sau một thời gian ngắn giao tranh, thành Hà Nội đã thất thủ lần thứ hai, gần một thập niên sau lần thất thủ đầu tiên dưới sự chỉ huy của Nguyễn Tri Phương năm 1873.
Trước cảnh thành mất mà quân triều đình không đủ sức chống đỡ, để giữ trọn khí tiết và trách nhiệm của người đứng đầu trấn giữ thành trì, Hoàng Diệu đã viết di biểu tạ tội cùng triều đình, sau đó tìm đến khu vực Võ miếu trong thành, dùng dải khăn tự vẫn để không rơi vào tay quân xâm lược, quyết không chịu khuất phục hay để bị bắt sống.
Hành động tuẫn tiết của Hoàng Diệu được nhân dân và sử sách đánh giá là một biểu tượng cao đẹp của lòng trung nghĩa, khí tiết của kẻ sĩ và tinh thần bất khuất trước họa xâm lăng, được đặt liền mạch trong dòng chảy lịch sử cùng sự hy sinh của Nguyễn Tri Phương trước đó, trở thành hai tấm gương tiêu biểu gắn liền với hai lần thất thủ của thành Hà Nội cuối thế kỷ 19.
Để tưởng nhớ công lao và khí tiết của ông, tên Hoàng Diệu được đặt cho nhiều đường phố, trường học trên cả nước, trong đó có một con phố quan trọng gần khu vực Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội - không xa nơi ông đã anh dũng hy sinh vì đất nước.