Nguyễn Tri Phương (1800–1873) là một trong những đại thần, danh tướng trụ cột của triều Nguyễn, quê ở làng Đường Long (Chí Long), huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên (nay thuộc Thừa Thiên Huế).

Xuất thân không qua khoa cử mà đi lên từ chức vụ thấp trong bộ máy quan lại, ông sớm bộc lộ năng lực hơn người và được triều đình trọng dụng. Trải qua ba đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều trọng trách cả về hành chính lẫn quân sự, từng được cử tham gia các chiến dịch bảo vệ biên giới phía nam, đối phó với tình hình phức tạp ở khu vực Chân Lạp (Cam Bốt), và được xem là một trong những võ quan cao cấp, tin cậy nhất của triều đình.

Khi thực dân Pháp bắt đầu nổ súng xâm lược nước ta từ năm 1858, Nguyễn Tri Phương được giao trọng trách trực tiếp chỉ huy chống quân Pháp và liên quân Pháp - Tây Ban Nha tại mặt trận Đà Nẵng, cầm chân đối phương trong một thời gian dài. Sau đó, khi chiến sự chuyển vào Nam Kỳ, ông tiếp tục được cử vào tổ chức phòng thủ tại Gia Định, trực tiếp chỉ đạo xây dựng Đại đồn Chí Hòa - một trong những công trình phòng ngự quy mô lớn nhằm ngăn bước tiến của quân Pháp.

Về sau, với cương vị Tổng đốc, Nguyễn Tri Phương được triều đình giao trọng trách trấn giữ thành Hà Nội trong bối cảnh thực dân Pháp ngày càng đẩy mạnh âm mưu đánh chiếm miền Bắc. Tháng 11 năm 1873, quân Pháp do Francis Garnier chỉ huy bất ngờ tấn công thành Hà Nội. Nguyễn Tri Phương trực tiếp đốc quân chống cự quyết liệt, nhưng do tương quan lực lượng và vũ khí quá chênh lệch, thành Hà Nội thất thủ. Trong trận chiến này, con trai ông là Nguyễn Lâm cũng anh dũng hy sinh.

Bản thân Nguyễn Tri Phương bị trọng thương trong khi chiến đấu bảo vệ thành. Sau khi thành mất, quân Pháp tìm cách cứu chữa và mua chuộc nhưng ông kiên quyết khước từ mọi sự chăm sóc, nhất định không để thuốc men chạm vào vết thương, đồng thời tuyệt thực cho đến khi qua đời, thể hiện khí tiết của một võ tướng thà chết chứ không chịu khuất phục trước kẻ thù xâm lược.

Sự hy sinh của Nguyễn Tri Phương tại thành Hà Nội năm 1873 được xem là một trong những tấm gương tiết liệt tiêu biểu nhất của các quan lại, tướng lĩnh triều Nguyễn trong buổi đầu chống thực dân Pháp xâm lược, có ý nghĩa mở đầu cho một chuỗi những hành động hy sinh tương tự của các sĩ phu, tướng lĩnh yêu nước sau này, trong đó có sự kiện Hoàng Diệu tuẫn tiết bảo vệ thành Hà Nội gần một thập niên sau đó.

Tên tuổi Nguyễn Tri Phương được đặt cho nhiều đường phố, trường học trên khắp cả nước, trong đó có một con phố lớn tại Hà Nội, như một sự tri ân của hậu thế đối với khí tiết và công lao bảo vệ đất nước của ông.