Trần Quốc Toản, tước hiệu Hoài Văn Hầu, là một quý tộc trẻ tuổi của nhà Trần, được sử sách lưu danh như một biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần quả cảm của tuổi trẻ Việt Nam. Năm sinh của ông không được sử liệu ghi chép rõ ràng, nhưng theo các nguồn sử được trích dẫn phổ biến, vào năm 1282 ông mới chỉ khoảng mười lăm, mười sáu tuổi.
Năm 1282, trước nguy cơ quân Nguyên Mông chuẩn bị xâm lược Đại Việt lần thứ hai, vua Trần Nhân Tông cùng Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo triệu tập hội nghị Bình Than để bàn kế sách chống giặc. Vì còn quá nhỏ tuổi, Trần Quốc Toản không được phép tham dự hội nghị trọng đại này. Uất ức vì lòng yêu nước không được thừa nhận, ông đứng ngoài, tay bóp nát quả cam đang cầm mà không hề hay biết. Hình ảnh quả cam bị bóp nát trong vô thức ấy đã trở thành giai thoại nổi tiếng nhất gắn liền với tên tuổi ông, thể hiện khí phách và lòng căm phẫn của một thiếu niên khao khát được góp sức bảo vệ đất nước.
Không cam chịu đứng ngoài cuộc, Trần Quốc Toản trở về, tự bỏ tiền của và công sức chiêu mộ hơn nghìn gia nô, thân tín, tổ chức thành một đội quân riêng gồm phần lớn những người trẻ tuổi. Ông cho may một lá cờ lớn thêu sáu chữ vàng: "Phá cường địch, báo hoàng ân" (phá tan giặc mạnh, báo đáp ơn vua), giương cao trong các trận đánh như một lời thề son sắt.
Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai năm 1285, đội quân của Hoài Văn Hầu đã tham gia chiến đấu với tinh thần quả cảm, góp phần vào cuộc kháng chiến chung của quân dân Đại Việt dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo. Trần Quốc Toản đã anh dũng hy sinh ngay trong năm 1285, khi tuổi đời còn rất trẻ.
Cuộc đời ngắn ngủi nhưng đầy khí phách của Trần Quốc Toản đã khiến ông trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu nhất cho lòng yêu nước và tinh thần xả thân vì đại nghĩa của thế hệ trẻ Việt Nam. Tên tuổi ông được đặt cho nhiều đường phố, trường học trên khắp cả nước, và hình ảnh Hoài Văn Hầu bóp nát quả cam gắn liền mật thiết với văn hóa của Đội Thiếu niên Tiền phong, trở thành tấm gương giáo dục truyền thống yêu nước cho nhiều thế hệ thanh thiếu niên Việt Nam.