Nguyễn Hữu Cảnh (còn gọi là Nguyễn Hữu Kính, 1650–1700) là một danh tướng và nhà kinh lược có công lao to lớn trong công cuộc Nam tiến dưới thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Ông sinh năm 1650 tại đất Quảng Bình, nguyên quán gốc ở Gia Miêu ngoại trang, huyện Tống Sơn, trấn Thanh Hóa — quê hương của dòng họ Nguyễn Phúc — là con trai của danh tướng Nguyễn Hữu Dật, một trọng thần võ công hiển hách dưới các đời chúa Nguyễn.
Xuất thân trong một gia đình có truyền thống quân sự, Nguyễn Hữu Cảnh sớm theo nghiệp binh và lập được nhiều công trạng, được chúa Nguyễn tin dùng, lần lượt thăng đến các chức vụ chỉ huy quân sự quan trọng ở vùng biên viễn phía nam Đàng Trong. Ông nổi tiếng là người có tài thao lược, nghiêm minh trong quân lệnh, được ban tước Lễ Thành Hầu, nên còn được gọi tôn kính là Lễ Công.
Năm 1692, trước tình hình phần đất Chiêm Thành (Champa) còn lại ở phía nam thường xuyên gây rối ở biên giới, Nguyễn Hữu Cảnh được chúa Nguyễn Phúc Chu cử làm thống binh, đem quân bình định vùng đất này. Sau chiến dịch, phần lãnh thổ Chiêm Thành còn lại được sáp nhập, đặt thành trấn Thuận Thành (khu vực Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay), góp phần củng cố vững chắc thêm một bước quá trình mở rộng lãnh thổ về phương nam của Đàng Trong.
Sự kiện quan trọng nhất trong sự nghiệp của Nguyễn Hữu Cảnh diễn ra vào năm 1698, khi ông được chúa Nguyễn Phúc Chu cử vào kinh lược vùng đất Sài Gòn – Đồng Nai, nơi lưu dân người Việt đã đến khai khẩn từ trước nhưng chưa có một bộ máy hành chính chính thức quản lý. Ông đã tiến hành thiết lập phủ Gia Định, chia đặt thành hai huyện: huyện Phước Long (đặt dinh Trấn Biên, nay thuộc vùng Biên Hòa, Đồng Nai) và huyện Tân Bình (đặt dinh Phiên Trấn, nay thuộc khu vực Thành phố Hồ Chí Minh); đồng thời tổ chức hệ thống làng xã, lập sổ đinh, sổ điền, chiêu mộ lưu dân, khuyến khích khai hoang lập ấp, mở mang giao thương buôn bán.
Việc lập phủ Gia Định năm 1698 được xem là mốc son đánh dấu sự xác lập chính thức chủ quyền và bộ máy hành chính của Đại Việt trên vùng đất Sài Gòn – Đồng Nai, đặt nền móng hành chính đầu tiên cho vùng đất về sau phát triển thành Sài Gòn – Gia Định và cả khu vực Nam Bộ. Vì công lao này, Nguyễn Hữu Cảnh được hậu thế xem là một trong những nhân vật có công khai sáng, tổ chức và đưa vùng đất phương nam chính thức trở thành một phần lãnh thổ, một đơn vị hành chính của Việt Nam trong tiến trình Nam tiến.
Sau khi ổn định vùng Gia Định, Nguyễn Hữu Cảnh còn được cử tiếp tục đem quân vào sâu hơn, tới khu vực giáp ranh Chân Lạp (Cao Miên) để giải quyết các vụ tranh chấp, bảo vệ lưu dân người Việt đang sinh sống và giữ gìn trật tự vùng biên giới phía nam trong những năm 1699–1700. Trong chuyến đi này, ông lâm bệnh nặng giữa đường và mất năm 1700. Thi hài ông sau đó được đưa về an táng tại quê nhà Quảng Bình.
Ghi nhớ công lao khai phá và tổ chức vùng đất phương nam, nhân dân nhiều nơi ở Nam Bộ, đặc biệt tại các khu vực Biên Hòa (Đồng Nai), Sài Gòn và một số vùng thuộc Đồng bằng sông Cửu Long, đã lập đình, miếu thờ phụng Nguyễn Hữu Cảnh như một bậc tiền hiền, thành hoàng khai khẩn, tiêu biểu như đình Bình Kính ở Cù Lao Phố (Biên Hòa). Tên tuổi ông cũng được đặt cho nhiều đường phố, trường học tại các đô thị vùng Nam Bộ ngày nay, ghi nhận vai trò của ông như một trong những người đặt nền móng cho vùng đất Sài Gòn và Nam Bộ trở thành lãnh thổ Việt Nam.