Lê Lai là một tướng lĩnh và là người bạn chiến đấu thân cận của Lê Lợi trong những năm đầu gian khổ của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh xâm lược. Ông được biết đến rộng rãi qua sự kiện "Lê Lai cứu chúa" - hành động hy sinh thân mình để cứu Lê Lợi thoát khỏi vòng vây quân địch năm 1419, một trong những sự tích cảm động và được lưu truyền sâu rộng nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam.
Lê Lai là một trong những người tham gia Hội thề Lũng Nhai năm 1416, khi Lê Lợi cùng các tướng lĩnh, hào kiệt thân tín tổ chức lễ thề nguyện đồng lòng đánh đuổi quân Minh, khôi phục giang sơn. Ông thuộc lớp những người theo phò tá Lê Lợi từ những ngày đầu dấy nghĩa, khi nghĩa quân còn non yếu và phải hoạt động trong điều kiện vô cùng khó khăn ở vùng rừng núi Thanh Hóa.
Những năm 1418-1419 là giai đoạn nghĩa quân Lam Sơn phải đối mặt với sự truy quét ráo riết của quân Minh, nhiều lần lâm vào tình thế nguy cấp, tổn thất nặng nề. Trong một lần bị quân Minh vây chặt tại núi Chí Linh (Thanh Hóa), lực lượng nghĩa quân bị bao vây tứ phía, tình thế của Lê Lợi và bộ chỉ huy hết sức nguy hiểm, có nguy cơ bị bắt hoặc bị tiêu diệt hoàn toàn.
Trước tình thế đó, Lê Lai đã tình nguyện cải trang thành Lê Lợi, khoác áo bào, cưỡi voi (hoặc ngựa) của chủ tướng, dẫn một cánh quân xông ra khiêu chiến để đánh lạc hướng quân Minh, tạo điều kiện cho Lê Lợi cùng lực lượng chủ chốt rút lui an toàn. Kế hoạch thành công: quân Minh tưởng đã bắt được thủ lĩnh nghĩa quân nên dồn toàn lực bao vây, bắt sống Lê Lai. Ông đã anh dũng hy sinh, chịu chết thay cho Lê Lợi.
Sự kiện Lê Lai cứu chúa được ghi chép trong nhiều bộ sử liệu quan trọng của Việt Nam như Đại Việt sử ký toàn thư và Lam Sơn thực lục, được xem là một sự kiện lịch sử có thật chứ không đơn thuần là truyền thuyết, dù một số chi tiết cụ thể như thời điểm, số quân, hay cách thức hy sinh của ông giữa các nguồn sử liệu có đôi chỗ không hoàn toàn thống nhất.
Sau khi giành được thắng lợi và lên ngôi, Lê Lợi (Lê Thái Tổ) luôn ghi nhớ công ơn cứu mạng của Lê Lai, truy phong ông các tước hiệu cao quý và hậu đãi con cháu của ông. Tương truyền do Lê Lai và Lê Lợi mất cùng vào khoảng ngày kế tiếp nhau trong tháng tám âm lịch (dù cách nhau nhiều năm), dân gian Việt Nam lưu truyền câu nói "Hai mốt Lê Lai, hai hai Lê Lợi" để nhắc nhớ ngày giỗ của hai người, thể hiện sự tri ân sâu sắc của hậu thế đối với sự hy sinh của ông. Hiện nay, đền thờ Lê Lai được lập tại khu di tích Lam Kinh (Thanh Hóa), trở thành nơi tưởng niệm một trong những tấm gương trung nghĩa, xả thân vì đại nghĩa tiêu biểu nhất trong lịch sử dân tộc.