Trần Khánh Dư là danh tướng thủy quân nhà Trần, nổi tiếng với chiến công đánh tan đoàn thuyền lương của quân Nguyên Mông tại Vân Đồn năm 1288, một trong những chiến công quyết định góp phần làm nên đại thắng Bạch Đằng cùng năm. Ông là con của Thượng tướng quân Trần Phó Duyệt, xuất thân trong hàng ngũ quý tộc nhà Trần, được vua Trần Thánh Tông nhận làm Thiên tử nghĩa nam vì lập công đánh dẹp từ khi còn trẻ.
Nhờ tài dụng binh, Trần Khánh Dư sớm được phong tước Nhân Huệ Vương và giữ các chức vụ quan trọng trong quân đội nhà Trần dưới hai triều Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông. Ông được xem là một trong những tướng lĩnh có tài thao lược bậc nhất đương thời, đặc biệt am hiểu vùng biển đảo Đông Bắc.
Cuộc đời Trần Khánh Dư từng trải qua một biến cố lớn khi ông có quan hệ tư tình với Thiên Thụy công chúa, khi đó là vợ của Trần Quốc Nghiễn (con trai Trần Hưng Đạo). Sự việc gây chấn động triều đình, Trần Hưng Đạo nổi giận muốn trị tội, song Thượng hoàng Trần Thánh Tông vì tiếc tài năng của ông nên chỉ tước bỏ chức tước, phẩm hàm, tịch thu gia sản và đuổi về quê. Sau biến cố này, Trần Khánh Dư từng phải mưu sinh bằng nghề bán than ở vùng Chí Linh, Vân Đồn, chịu cảnh sa cơ trong nhiều năm. Sử sách ghi nhận sự kiện này một cách thẳng thắn như một phần trong cuộc đời nhiều thăng trầm của ông, song không vì thế mà làm lu mờ những đóng góp quân sự to lớn sau này.
Khi quân Nguyên Mông phát động cuộc xâm lược Đại Việt lần thứ ba (1287-1288), triều đình nhà Trần đứng trước tình thế nguy cấp đã triệu hồi Trần Khánh Dư, giao ông trấn giữ vùng biển Vân Đồn - cửa ngõ chiến lược trên đường vận chuyển của quân Nguyên. Trong lần đầu chạm trán, đoàn chiến thuyền của Ô Mã Nhi đã vượt qua được sự ngăn chặn, khiến Trần Khánh Dư suýt bị trị tội theo quân luật; ông xin vua cho một cơ hội để lập công chuộc lỗi.
Nắm bắt được rằng đoàn thuyền lương do Trương Văn Hổ chỉ huy còn di chuyển chậm phía sau đoàn chiến thuyền, Trần Khánh Dư đã bố trí mai phục và bất ngờ tấn công tiêu diệt gần như toàn bộ đoàn thuyền lương này tại vùng biển Vân Đồn vào đầu năm 1288. Đây là đòn đánh có ý nghĩa chiến lược quyết định: quân Nguyên Mông trên bộ do Thoát Hoan chỉ huy lâm vào cảnh thiếu lương thực trầm trọng, buộc phải rút quân, tạo tiền đề trực tiếp cho chiến thắng Bạch Đằng lịch sử do Trần Hưng Đạo chỉ huy vào tháng 4 năm 1288, chấm dứt hoàn toàn cuộc xâm lược của đế quốc Nguyên Mông vào Đại Việt.
Sau chiến thắng, Trần Khánh Dư tiếp tục được trọng dụng, tham gia vào công việc trấn giữ và quản lý vùng biên viễn, hải đảo phía Đông Bắc đất nước, trong đó có việc chỉnh đốn thương cảng Vân Đồn. Năm mất của ông không được sử sách ghi chép rõ ràng, các tài liệu hiện nay cho rằng ông qua đời vào khoảng cuối những năm 1330 hoặc đầu những năm 1340.
Trần Khánh Dư được hậu thế ghi nhận là một trong những danh tướng thủy quân xuất sắc nhất của nhà Trần, người có công lớn trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ ba. Chiến thắng Vân Đồn gắn liền với tên tuổi ông đã trở thành một minh chứng tiêu biểu cho nghệ thuật đánh vào hậu cần, hậu phương của đối phương trong lịch sử quân sự Việt Nam.