Phạm Ngũ Lão là một danh tướng xuất sắc thời nhà Trần, học trò và cũng là một trong những phó tướng tin cẩn nhất của Trần Hưng Đạo, có nhiều công lao trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông cũng như các cuộc chinh phạt bảo vệ biên cương sau này. Ông sinh năm 1255 tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, xuất thân trong một gia đình bình dân.
Cuộc đời Phạm Ngũ Lão gắn liền với một giai thoại nổi tiếng được lưu truyền rộng rãi trong sử sách và dân gian: trong một lần Trần Hưng Đạo đi ngang qua làng Phù Ủng, thấy một chàng trai đang ngồi đan sọt bên vệ đường nhưng mải mê suy nghĩ đến mức quân lính đi trước dẹp đường vô tình lấy giáo đâm vào đùi mà vẫn không hề hay biết. Khi được hỏi, chàng trai ấy cho biết mình đang mải nghĩ về một phép dụng binh trong binh thư. Cảm phục trước sự chuyên tâm và tài trí hơn người đó, Trần Hưng Đạo đã đưa chàng trai - chính là Phạm Ngũ Lão - về theo giúp việc quân cơ, mở đầu cho sự nghiệp lừng lẫy của ông.
Dưới sự dìu dắt của Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão nhanh chóng bộc lộ tài năng quân sự xuất chúng, trở thành một trong những tướng lĩnh thân cận và được tin cậy nhất. Ông trực tiếp tham gia chỉ huy quân đội trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược vào các năm 1285 và 1288, lập nhiều chiến công trên các mặt trận, góp phần cùng Trần Hưng Đạo và các tướng lĩnh khác đánh bại quân xâm lược. Để ghi nhận tài năng và sự tin tưởng, Trần Hưng Đạo đã gả người con gái nuôi của mình cho Phạm Ngũ Lão.
Sau khi đất nước sạch bóng quân Nguyên Mông, Phạm Ngũ Lão tiếp tục phục vụ triều đình dưới thời vua Trần Anh Tông, được giao trọng trách cầm quân trấn giữ và chinh phạt ở các vùng biên cương phía Tây và phía Nam, nhiều lần đánh dẹp các cuộc quấy nhiễu của Ai Lao và tiến đánh Chiêm Thành, lập thêm nhiều chiến công, được triều đình phong tước hầu và giữ những chức vụ quân sự cao cấp.
Bên cạnh tài cầm quân, Phạm Ngũ Lão còn được biết đến như một nhà thơ với tác phẩm "Thuật hoài" (Tỏ lòng) nổi tiếng, thể hiện khí phách hào hùng và chí lớn của một trang nam nhi thời loạn, được xem là một trong những bài thơ tiêu biểu của văn học thời Trần, thể hiện tinh thần và hoài bão của tầng lớp tướng sĩ Đại Việt đương thời.
Phạm Ngũ Lão mất năm 1320. Cuộc đời và sự nghiệp của ông, từ một chàng trai đan sọt bên đường trở thành danh tướng lẫy lừng, đã trở thành biểu tượng cho tinh thần hiếu học, chuyên tâm và chí khí của người Việt, được nhân dân nhiều nơi lập đền thờ tưởng nhớ, tiêu biểu là đền thờ tại quê hương Phù Ủng.