Lý Thường Kiệt, tên thật là Ngô Tuấn, là một trong những danh tướng lỗi lạc nhất của lịch sử Việt Nam, người đã ghi dấu ấn sâu đậm qua hai cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược dưới triều Lý. Ông sinh năm 1019 tại phường Thái Hòa, thành Thăng Long, xuất thân trong một gia đình có truyền thống. Từ nhỏ ông đã được vào hầu trong cung, về sau được ban quốc tính (họ Lý) cùng tên Thường Kiệt, rồi lần lượt phục vụ dưới ba đời vua Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông, nổi tiếng là người văn võ song toàn, có tài thao lược hơn người.
Dưới triều Lý Thánh Tông, Lý Thường Kiệt lập nhiều công lao trong việc trị nước và cầm quân. Năm 1069, ông theo vua thân chinh đánh Chiêm Thành, tiến quân bắt được vua Chiêm là Chế Củ (Rudravarman III) tại kinh đô Phật Thệ. Để đổi lấy tự do, Chế Củ phải dâng ba châu Địa Lý, Ma Linh và Bố Chính (vùng đất nay tương ứng một phần Quảng Bình, Quảng Trị) cho Đại Việt, mở rộng đáng kể cương vực phía nam của đất nước.
Sang thời Lý Nhân Tông, trước tin nhà Tống dưới sự chủ trương cải cách của Vương An Thạch đang ráo riết chuẩn bị binh lực để xâm lược Đại Việt, Lý Thường Kiệt đã đề xuất và thực hiện chủ trương táo bạo "tiên phát chế nhân" - chủ động đánh trước để chặn thế mạnh của giặc. Năm 1075, ông cùng Tông Đản chỉ huy đại quân vượt biên giới, tiến đánh và phá hủy các căn cứ hậu cần quan trọng của quân Tống tại Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu, sau đó chủ động rút quân về nước để chuẩn bị thế trận phòng ngự.
Năm 1077, quân Tống do Quách Quỳ và Triệu Tiết chỉ huy ồ ạt tiến sang xâm lược. Lý Thường Kiệt tổ chức phòng tuyến kiên cố dọc bờ nam sông Như Nguyệt (sông Cầu), cầm cự và liên tục phản công quyết liệt, khiến quân Tống sa lầy, tổn thất nặng nề mà không thể vượt sông. Sau nhiều tháng giằng co, ông chủ động đề nghị giảng hòa trong thế thắng, buộc quân Tống phải rút lui, giữ vững nền độc lập cho Đại Việt.
Theo nhiều tài liệu và truyền thuyết dân gian được ghi lại trong chính sử về sau, chính trong những đêm cầm cự trên phòng tuyến Như Nguyệt, từ một ngôi đền bên sông đã vang lên bài thơ "Nam quốc sơn hà" - được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam - nhằm khích lệ tinh thần quân sĩ và làm lung lay ý chí đối phương. Bài thơ này thường được gắn liền với tên tuổi Lý Thường Kiệt trong sách giáo khoa và văn hóa dân gian, tuy nhiên giới sử học vẫn còn nhiều tranh luận về việc ai thực sự là tác giả cũng như hoàn cảnh cụ thể ra đời của bài thơ, do các ghi chép sớm nhất về sự kiện này xuất hiện trong các bộ sử được biên soạn khá lâu sau thời điểm diễn ra sự kiện.
Sau chiến thắng, Lý Thường Kiệt tiếp tục phục vụ triều đình, tham gia vào công việc trị nước, giữ chức Thái úy - một trong những chức quan võ cao nhất triều Lý. Ông mất năm 1105, thọ 86 tuổi, để lại sự nghiệp và uy danh lẫy lừng.
Với tài thao lược xuất chúng, tư tưởng quân sự chủ động và sáng tạo, cùng những chiến công hiển hách trong việc bảo vệ nền độc lập dân tộc, Lý Thường Kiệt được hậu thế tôn vinh là một trong những nhà quân sự vĩ đại nhất trong lịch sử Việt Nam, được thờ phụng tại nhiều đền miếu và được đặt tên cho nhiều đường phố, trường học trên khắp cả nước.