An Dương Vương, tên thật là Thục Phán, là vị vua đã chinh phục nước Văn Lang của các Hùng Vương và lập nên nước Âu Lạc vào khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên, đóng đô tại Cổ Loa (nay thuộc Đông Anh, Hà Nội).
Về xuất thân của Thục Phán, sử liệu và các nhà nghiên cứu hiện còn nhiều ý kiến khác nhau: có thuyết cho rằng ông là thủ lĩnh bộ tộc Âu Việt (Tây Âu) ở vùng núi phía bắc (nay thuộc Cao Bằng), có thuyết lại cho rằng ông xuất thân từ dòng dõi nước Thục ở vùng Ba Thục (nay thuộc Tứ Xuyên, Trung Quốc). Đây vẫn là vấn đề chưa được giới sử học thống nhất.
Thục Phán được cho là đã nhiều lần đem quân đánh Văn Lang, cuối cùng khuất phục được vua Hùng thứ 18, hợp nhất lãnh thổ của người Âu Việt và người Lạc Việt thành một quốc gia mới lấy tên là Âu Lạc, tự xưng là An Dương Vương. Ông cho xây dựng thành Cổ Loa làm kinh đô, một công trình quân sự có cấu trúc hình xoáy ốc độc đáo với nhiều vòng thành đất kiên cố, dấu tích khảo cổ của thành vẫn còn được tìm thấy đến ngày nay và được xem là minh chứng cho trình độ tổ chức quân sự, kỹ thuật xây dựng phát triển của người Việt cổ.
Gắn liền với An Dương Vương là truyền thuyết về nỏ thần: tương truyền thần Kim Quy (Rùa Vàng) đã ban cho ông một chiếc móng để làm lẫy nỏ, chế tạo thành chiếc nỏ thần có thể bắn ra nhiều mũi tên trong một lần, giúp quân Âu Lạc nhiều lần đánh lui các cuộc tấn công của Triệu Đà, chúa đất Nam Hải (sau này lập ra nước Nam Việt). Đây là chi tiết mang tính huyền sử, phản ánh sức mạnh quân sự và kỹ thuật chế tác vũ khí của Âu Lạc thời bấy giờ hơn là một sự kiện có thể kiểm chứng.
Không thắng được Âu Lạc bằng vũ lực, Triệu Đà chuyển sang dùng mưu kế: cầu hòa và cầu hôn cho con trai là Trọng Thủy lấy công chúa Mỵ Châu, con gái An Dương Vương, rồi cho Trọng Thủy ở rể tại Cổ Loa. Theo truyền thuyết, Trọng Thủy đã dò biết được bí mật của nỏ thần, đánh tráo lẫy nỏ rồi mang về cho cha. Khi Triệu Đà đem quân đánh lần nữa, nỏ thần không còn tác dụng, An Dương Vương thua trận, phải cùng Mỵ Châu bỏ chạy về phương nam.
Theo truyền thuyết, khi chạy đến bờ biển, thần Kim Quy hiện lên chỉ rõ chính Mỵ Châu, vì nhẹ dạ làm lộ bí mật quân sự cho chồng, là nguyên nhân khiến Âu Lạc mất nước; An Dương Vương sau đó rẽ nước theo thần Kim Quy đi xuống biển. Đây là những tình tiết mang đậm màu sắc huyền thoại, được đời sau thêm thắt để lý giải bi kịch mất nước. Về mặt lịch sử, sự sụp đổ của Âu Lạc trước Triệu Đà (thời điểm được sử cũ ghi khoảng năm 179 TCN, song niên đại chính xác đến nay vẫn còn gây tranh cãi trong giới nghiên cứu) đã mở đầu cho thời kỳ Bắc thuộc kéo dài của lịch sử Việt Nam.